داشت و به شمار افزايش جمعيت بر مقدار آن افزوده مىشد و شامل تمامى خانواده‌هاى موجود در مكه از اين سال تا سال ديگر مىشد ، در آن صورت مىتوانيم شرايطى را كه اين مردم در آن تربيت شده‌اند درك كنيم و در آن صورت شگفتى ما از اين كه چرا اين مردم صرفاً روى بخشش‌ها و صدقات تكيه كرده و نيازى به ورود جدّى در عرصه‌هاى زندگى بسان ساير امت‌ها احساس نمىكنند ؟ از ميان خواهد رفت . اگر اين نيكوكاران در بارهء اين مبالغ غير قابل شمار ، انديشه كرده ، آنها را در راه احياى اراضى موات و كندن چاه‌ها و گسترش آموزش و پرورش و ساختن كارخانجات به‌كار مىگرفتند ، امروز اين مردم به گونه‌اى ديگر تربيت شده بودند و اينك شاهد مرارت‌ها و مشقّات موجود نبوديم . بايد توجه داشته باشيم كه اين شهر ، طى دورهء مورد بحث ، سختىهاى زيادى را هم تحمّل كرد ، چرا كه فتنه‌هايى كه ميان امراى شهر پديد مىآمد ، در بسيارى از اوقات ، مانع از رسيدن اين كمك‌ها و بخشش‌ها مىشد ، چنان كه گاه مانع از رسيدن كاروان‌هاى تجارى مىگشت . اگر اين سرزمين خودكفا بود ، وضعيتى جز اين داشت . دحلان براى ما از سالهاى فتنه چنين مىگويد : قيمت كَيْله گندم و برنج دو مشاخِص « 1 » و يك رطل از شكر و گوشت و روغن به دو ريال مىرسيد . ما گرانى سنگين اينها را در نمىيابيم مگر وقتى كه اين قيمت‌ها را با آنچه همين دحلان از قيمت‌ها در وقت ارزانى آورده است ، مقايسه كنيم . همو مىگويد : يك كيل از گندم و برنج ارزشش پنج ديوانيه و اندازهء اين كيل تقريباً معادل يك صاع بوده است . قيمت يك رطل عسل و كشمش ، چهار ديوانيه بوده است . آنچه من از دوران طفوليت به ياد دارم آن است كه يك هلله كه پنج قرش فعلى بود ، برابر با 30 ديوانيه بود و اين پول رايج عثمانى در دورهء مورد بحث ما بود . از جمله انواع اين پول كه دحلان از آن ياد كرده ، قرش بود كه معادل 40 ديوانيه بود و بدين ترتيب آنان هفت كَيْله از گندم را به يك قرش خريدارى مىكردند .

--> ( 1 ) . دينارهاى با نقش و شكل . سكه‌هاى منقوش .